Z24.nl
Ze is hard en onpartijdig. Ze is de schrik van Microsoft, ING, Royal Bank of Scotland en Opel. Ze vertegenwoordigt de grootste kracht van de Europese Unie als beschermer van consumentenbelangen. Ze kent Brussel op haar duimpje. Ze kan zich prima handhaven in een gezelschap van dominante mannen. Van Washington tot Moskou weet iedereen wie ze is.
Is een sterker Europees statement denkbaar dan de benoeming van Neelie Kroes als eerste permanente voorzitter van de raad van regeringsleiders van de Europese Unie? Ofwel: Neelie als president van Europa.
Beter toch dan de uitgerangeerde Tony Blair of grijzen muizen Jan Peter Balkenende en Herman van Rompuy?
Als eurocommissaris voor Mededinging heeft de VVD-politica sinds 2004 een indrukwekkende staat van dienst opgebouwd. Kroes trad als Europese kartelwaakhond in het spoor van voorgangers Mario Monti en Karel van Miert, maar kreeg al snel een eigen profiel.
Gates aan de leiband
Opvallend was de snoeiharde aanpak van softwaregigant Microsoft. Trucs die het bedrijf van Bill Gates uithaalde om het bijna-monopolie van besturingssysteem Windows te verankeren, bestrafte Kroes in 2007 en 2008 met boetes die opliepen tot bijna één miljard euro. De Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal riep haar in 2007 prompt uit tot belangrijkste vrouw van Europa.
In de kredietcrisis leek Kroes aanvankelijk het onderspit te delven, toen nationale overheden met massale steunacties banken overeind hielden en vermeend strategische bedrijfstakken als de auto-industrie spekten met subsidies. Eerlijke concurrentie, gelijk speelveld voor bedrijven? Dat kon wel even wachten.
Nu de ergste pijn van de recessie is geleden, slaat Kroes echter ongenadig terug.
Lak aan Duitse powerplay
Eind oktober was het de beurt aan de banken. Met de Nederlandse financiële reus ING als afschrikwekkend voorbeeld, gaf Kroes een belangrijk signaal af: wie staatssteun krijgt, moet diep snijden in eigen vlees. Voor ING pakte dit overigens uit als een verkapte zegen. Waar het management jarenlang talmde om duidelijke focus aan te brengen, dwong Kroes financieel conglomeraat ING tot een heldere keuze voor de Europese bancaire tak.
Als klapstuk kwam dinsdag 3 november een late triomf in het getouwtrek rond autobouwer Opel. Toen diens Amerikaanse eigenaar General Motors dit voorjaar zo goed als failliet was, kwam de Europese dochter in de etalage te staan.
De aanvankelijke deal, een verkoop van Opel aan een Russisch-Canadees consortium, onder toezegging van een Duits steunkrediet van 4,5 miljard euro, leek uit te draaien op staaltje Duitse powerplay. De overlevingskansen voor de werknemers van Opel's Duitse fabrieken werden door deze deal plotseling veel beter dan die in België en het Verenigd Koninkrijk.
Omdat de zaak van belang was voor de Duitse, nationale verkiezingen van afgelopen september, en voorzitter Barroso van de Europese Commissie geen mot wilde met de Duitse bondskanselier Angela Merkel, leek Kroes voor een onneembare politieke blokkade geplaatst.
Toch niet, blijkt nu. Kroes heeft bij de Duitse regering een toezegging losgepeuterd, die het Duitse steunpakket voor Opel los koppelt van de eigenaar. Wat voor General Motors dinsdag aanleiding was om te verklaren dat Opel toch niet wordt verkocht. GM wil zelf saneren in Europa, en bepaalt daarbij eigenhandig of de grootste klappen vallen bij Duitse, Britse of Belgische fabrieken.
Weinig vrienden
De Opel-affaire markeert een nieuwe Europese triomf voor Kroes, maar toont tegelijk ook haar zwakte. Door het algemene belang van de Europese consument consequent te bewaken, heeft ze zacht uitgedrukt weinig vrienden bij nationale Europese politici. Bondskanselier Merkel kan het bloed van Kroes waarschijnlijk wel drinken. De Franse president Sarkozy is als fervent voorstander van nationale bedrijfssteun nooit een fan van ijzeren Neelie geweest.
Met Kroes als boegbeeld van de Europese regeringsleiders, zouden ze in de VS, Rusland en China geen moeite hebben om het juiste telefoonnummer te vinden als ze Europa willen bellen. Maar gelet op de interne krachtsverhoudingen zijn Kroes' kansen op een dergelijke positie vrijwel nihil.
In november worden ook de posten voor de Europese Commissie opnieuw verdeeld. Een nieuw mandaat voor Kroes als commissaris voor Mededinging, de belangrijkste positie binnen de Europese Commissie na het voorzitterschap, zit er evenmin in.
Reden is dat afgelopen jaar de Nederlander Alexander Italianer tot hoogste ambtenaar werd benoemd op Kroes' departement. De ongeschreven regel luidt in Brussel dat de eurocommissaris en de hoogste ambtenaar van een departement niet dezelfde nationaliteit mogen hebben. Brussel-kenners legden destijds al een verband met mogelijke ambities van CDA-premier Balkenende op een hoge Europese post, waarvoor Kroes moest wijken.
Premier Kroes
In de Tweede Kamer gaan stemmen op om Kroes alsnog voor te dragen voor een tweede termijn in de Europese Commissie, maar dat zal hooguit op een departement kunnen zijn dat veel minder profiel heeft dan de kartelbestrijding.
Moet Kroes dan maar terug naar de landelijke politiek? Gelet op de povere staat van de VVD, lijkt vervanging van Mark Rutte door Kroes als aanvoerder voor de parlementsverkiezingen van 2011 een uitgelezen kans om een stemmenkanon binnen te halen. Twee weken geleden bleek uit een peiling van Maurice de Hond dat Kroes, samen met PvdA-coryfee Job Cohen, favoriet is als premierkandidaat in Nederland.
Probleem is dat politici het, naar analogie van het bedrijfsleven, vaak lastig vinden om bij intern gekonkel over de poppetjes naar marktkansen te kijken. Dikke kans dat Kroes als 68-jarige pensionado in de luwte belandt.
